تبلیغات
استاره سو(فرهنگ وهنر مازندران) - مروری بر اندیشه های مرزبان بن رستم اسپهبدزاده تبرستانی (1

مروری بر اندیشه های مرزبان بن رستم اسپهبدزاده تبرستانی (1

جمعه 4 شهریور 1390 11:15 ق.ظ

نویسنده : سیدرحیم موسوی ساروی
ارسال شده در: فرهنگ و ادبیات تبری ،

احمد درستی

چکیده :

مرزبان نامه از جمله آثار ادبی است که در آن سیاست به گونه‏ای سمبلیک و از زبان حیوانات مطرح می‏شود. نابسامانی سیاسی حاکم بر دوره حیات نویسنده در این اثر انعکاس یافته است. جنگ و درگیری و کشمکش بر سر تصاحب قدرت، ویژگی اصلی این دوران به شمار می‏رود. در این مقطع تاریخی در ایران، سامان سیاسی پیشین و آیین مشروعیت‏بخش آن (زرتشتی) از هم فروپاشیده اما هنوز سامان سیاسی جدید (اسلامی) استقرار نیافته است. از اینرو قواعد بازی سیاسی نامشخص است و نفع شخصی تنها انگیزه و هدف تلاشهای سیاسی و نظامی بازیگران عرصه عمومی را تشکیل می‏دهد. در چنین اوضاعی، اسپهبدزاده تبرستانی می‏کوشد با یادآوری اصول مملکتداری و آیین شهریاری در ایران باستان، حاکمان و امیران را به رعایت اصول صلح و دوستی و پرهیز از فزونخواهی دعوت، و کارگزاران آنها را به صداقت، راستگویی، وفاداری و همکاری با یکدیگر ترغیب کند.

این نوشته، پس از مقدمه کوتاهی با معرفی اثر مورد بررسی، پدیدآورنده و بازنگارنده آن شروع می‏شود. سپس اوضاع سیاسی و اجتماعی دوره حیات نویسنده (تبرستان در قرن چهارم و پنجم) به صورت مختصر معرفی، و در آخر محتوای کتاب از نظر سیاسی بررسی می‏شود.


و گفته‏اند صحبت پادشاه و قربت جوار او به گرمابه گرم ماند که هرک (که) بیرون بود به آرزو خواهد که اندرون شود و هرک ساعتی درونِ او نشست و از لَذْعِ [سوختن] حرارتِ آب و ناسازگاری هوایِ او متأذّی شد، خواهد که زود بیرون رود. (مرزبان‏نامه(1)، ص 637)

عرصه تاریخ، محل رفت و آمد اقوام و ملتهای گوناگون است. در این آمد و شدها تنها ملتهایی می‏توانند حضور خود را بطور دائم تثبیت کنند که از خودشان اندیشه‏ای والا برجای نهند. اندیشه‏ای که برخاسته از نیازمندیهای اصیل انسانی باشد و به آرمانهای متعالی بشریت جامه عمل پوشاند. از اینرو هر ملتی که در عرصه سیاست بین‏الملل داعیه‏های منطقه‏ای و جهانی دارد، ناگزیر است به تولید اندیشه همت گمارد و این امر میسر نمی‏شود مگر اینکه موقعیت اجتماعی و سیاسی آن فراهم گردد تا متفکران بتوانند با پل زدن به اندیشه‏های پیشینیان خود به تأمل در ماهیت دوران حاضر بپردازند و از این طریق پویایی و تحرک را در کالبد سیاست عملی بدمند.

مطالعه آثار پیشینیان در حوزه اندیشه‏های سیاسی در ایران، یکی از حوزه‏هایی است که کمتر مورد توجه قرار گرفته است و از معدود پژوهشگرانی نیز که به این موضوع پرداخته‏اند، اغلب به‏مطالعه‏وبررسی‏اشخاص و متفکران خاصی همچون غزالی و خواجه نظام‏الملک بسنده کرده‏اند. این در حالی است که اثرگذارترین و رایجترین بخش اندیشه سیاسی در ایران آثار ادبی نظیر گلستان، کلیله و دمنه و سیاستنامه‏هاست(2). با این حال کتابهای یاد شده، جزو آثاری است که در میان جامعه متفکران ایرانی شناخته شده است. چه بسیار آثار دیگری که به موضوع سیاست پرداخته اما در میان ایرانیان، صرفا به عنوان آثار ادبی‏یا داستانی شهرت‏یافته‏است‏که ازمیان این‏کتابها می‏توان به مرزبان‏نامه اشاره‏کرد.

مرزبان نامه، اثری است ادبی ـ سیاسی که در قالب داستانهای مختلف، موضوعات اجتماعی، سیاسی و اخلاقی را مدنظر قرار می‏دهد و به نقد و ارزیابی آنها می‏پردازد. در این اثر نویسنده، سیاست را از دیدگاه نخبگان غیرحکومتی بررسی، و از این دیدگاه نظریات و توصیه‏هایی به شاه، درباریان، نخبگان ـ حکومتی و غیرحکومتی ـ ارائه می‏کند. این کتاب از آنجا که سیاست را از دید نخبگان غیرحکومتی مورد توجه قرار می‏دهد، متمایز از سیاستنامه‏هاست که عمدتا توسط نخبگان حکومتی به نگارش درآمده است. از آنجا که تاکنون محتوای سیاسی اثر یاد شده، مورد بررسی قرار نگرفته است، این مطالعه می‏تواند گام مفیدی در شناساندن آن به شمار آید.

مَلِک‏زاده اندیشمند و اثر او

مرزبان‏نامه، اثری است که در اصل توسط اسپهبد مرزبان بن رستم بن شروین از شاهزاده‏های آل باوند در اواخر قرن 4 هجری به زبان تبری نوشته شده است(3). مرزبان‏نامه‏ای که امروزه در دسترس ماست، بازنگاشته‏ای از همان کتاب اصلی است که به وسیله سعدالدین وراوینی در فاصله سالهای 617 تا 622 فراهم آمده است. سعدالدین وراوینی از ملازمان خواجه ابوالقاسم ربیب الدین هارون بن علی بن ظفر دندان وزیر اتابک ازبک بن محمد (607ـ622 ه) اتابک آذربایجان بود. ربیب‏الدین پس از استیلای جلال‏الدین خوارزمشاه بر اتابک از کارهای سیاسی کناره گرفت. او در تبریز کتابخانه‏ای معتبر بنیاد نهاده بود. وراوینی که مدتی در تبریز می‏زیست و زادگاه او همان «وراوی» شهرکی در نزدیک اهر بوده است، این کتاب را پس از نگارش، به کتابخانه ابوالقاسم ربیب‏الدین اهدا کرد.

وراوینی در بازنویسی این اثر کوشیده است مطالب را به شکل تلفیقی از نظم و نثر ارائه کند. در مقدمه علت پرداختن به نگارش دوباره متن را «سخافت» سبک نوشتاری آن یاد می‏کند و می‏گوید که «آن عالم معنی را به لغتِ نازل و عبارتِ سافل در چشمها خوار گردانیده» و «چون ظاهری آراسته نداشت دواعی رغبت از باطن خوانندگان به تحصیلِ آن متداعی نیامد»(4). وی برای برطرف ساختن این کمبود، علاوه بر اینکه کتاب را از زبان تبری به زبان فارسی رایج برمی‏گرداند، شواهد شعری و ضرب‏المثلهایی نیز به آنها می‏افزاید و در برخی موارد از آیات قرآن و احادیث نیز شاهد می‏آورد.

مطلب دیگری که درمورد روش نگارش مرزبان نامه قابل ذکر است استفاده از فن دیالکتیک یا گفتگوی دو نفره است. این روش شباهت کاملی به روش افلاطون در اثر مشهور خود، جمهور، دارد. جالب است که مقدمه کتاب نیز به صورت مباحثه میان وزیر شهریار بن شروین، پادشاه باوندی و مرزبان برادر ملک، نگارش یافته است.

تبرستان سرزمین جنگلهای سبز و حکومتهای سرخ

همانگونه که یاد شد، نگارنده اصلی مرزبان‏نامه از شاهزادگان ساکن در منطقه تبرستان بود. از آنجا که موقعیت اجتماعی و سیاسی، نقش مهمی در جهت‏دهی به افکار نویسنده دارد و نوعی اثر مکتوب، مهر و نشانی از تحولات و اوضاع محیطی و تاریخی را با خود همراه می‏کند، آشنایی مختصر با این اوضاع، پژوهشگران را در درک مطالب ارائه شده در داخل متن یاری می‏کند. بویژه اینکه متن مورد بررسی به مسائل اجتماعی و سیاسی پرداخته باشد که در چنین مواردی تأثیرپذیری از محیط حاکم در آن مقطع خاص، چندین برابر فزونی می‏یابد.

منطقه تبرستان از دیرباز جزو مناطق سرسبز و حاصلخیز ایران به شمار می‏آمد و با داشتن جاذبه‏های طبیعی و جغرافیای بسیار و نیز بارش فراوان باران، که بنیان کشاورزی و دامداری به شمار می‏آید، قبایل و ایلات متعددی را به خود جلب می‏کرده است. قبایل و ایلات از یکپارچگی و اتحاد قبیلگی برخوردار بودند و می‏توانستند به عنوان واحدهای منسجم سیاسی، که رئیس قبیله مظهر آن بود، در کشمکشها و رقابتهای سیاسی شرکت کنند.

حضور قبایل زیاد در این منطقه به خودی خود موجب اصطکاک و برخورد منافع میان آنها را به وجود می‏آورد و محیط اجتماعی و سیاسی را در حالت تشنج و تنش نگه می‏داشت. وجود دیوارهای بلند البرز و گسترش دریای خزر، کل منطقه را در درون حصاری طبیعی قرار می‏داد که به آسانی قابل نفوذ نبود. همین مسأله تا حد زیادی، ارتباط این منطقه را با مناطق مرکزی کشور قطع می‏کرد و به نوعی به حاشیه‏ای شدن تبرستان منجر می‏گردید(5).

وجود چنین ویژگیهایی در منطقه، باعث شده بود هر موقع دولت مرکزی تضعیف می‏شد و یا احساس ضعف می‏کرد، حکومتهای محلی در تبرستان بسرعت از خاک سربرآورند و بی‏اینکه چندان در معرض تهاجم حکومت مرکزی قرار گیرند به حیات خود ادامه دهند. اما همانگونه که ذکر شد، استقلال نسبی قبایل، انسجام درونی آنها و نیز فراوانی تعدادشان در منطقه، همیشه آتش جنگ را در میان ساکنان منطقه برافروخته نگاه می‏داشت. با اینکه در مجموع حکومتهای محلی این منطقه نقش کمتری در معادلات قدرت در سطح کلان ایفا می‏کردند و متقابلاً کمتر از تحولات قدرت در ایران متأثر می‏شدند، مناقشات درون ـ منطقه‏ای، آرامش ساکنان آن را همیشه تهدید می‏کرد. این مسأله نه تنها ویژگی این بخش خاص از سرزمین ایران در دوره بعد از اسلام به شمار می‏آمد بلکه همانگونه که برخی از صاحبنظران اشاره کرده‏اند، تعدد حکومتها و سرعت جابه‏جایی آنها ممیّزه شیوه «ملکداری» دوره اسلامی با دوره باستان است(6) و پس از سقوط امپراتوری درازمدت ساسانی، حکومتهای ایرانی از چنین اقبال بلندی برخوردار نبودند و تا تأسیس سلسله صفویه، تعدد حکومتها در یک زمان و سرعت سقوط و جابه‏جایی آنها تداوم داشت. نویسنده مرزبان‏نامه، معاصر شمس‏المعالی قابوس بن وشمگیر (336ـ403)، چهارمین پادشاه آل زیار بود و حتی منظومه‏ای به نام نیکنامه را به اسم او برساخته بود. برادر مرزبان، یعنی اسپهبد ایرانی‏الاصل از سلسله باوند که شهریار نام داشت و در این دوره بر بخشی از تبرستان حکومت می‏کرد، با قابوس روابط بسیار نزدیکی داشت تا جایی که در مناقشات میان حکام محلی ایران از وی حمایت کرده و دستور داده بود در منطقه تحت سیطره خود به نام قابوس خطبه بخوانند(7).

بررسیهای تاریخی نشان می‏دهد دوره نگارش مرزبان نامه، دوره‏ای است که از لحاظ سیاسی، اوضاع نابسامان و آشفته‏ای است. از یک سو قدرت خلیفه عباسی رو به ضعف نهاده، به گونه‏ای که مناطق مرزی خلافت اسلامی از حکومت مرکزی اطاعت نمی‏کنند. از سوی دیگر در میان مدعیان سلطنت، هنوز شخصی پیدا نشده که بتواند رقیبان را یکسره از میدان به در کند و به تنهایی سیطره خود را بر ایران گسترش دهد، لذا زد و خورد میان پادشاهان و دست به دست شدن تاج و تختها، پیمانهای سست و ناپایدار سیاسی، چشم و همچشمی درباریان و فساد مالی و سیاسی ویژگی اصلی این دوره به شمار می‏آید. نگارنده مرزبان در اثر خود، گوشه چشمی به این اوضاع دارد و تلاش می‏کند راه‏حلهایی برای رفع این مشکلات به دولتمردان و حکام محلی ایران ارائه کند. نکته آخری که در این باب قابل ذکر است، این است که این کتاب، دستورالعملی است که برای قدرت کوچک محلی نگاشته شده و برخلاف سیاستنامه خواجه نظام‏الملک که در اوج قدرت سلجوقیان و گسترش دولت آن سلسله تألیف گردیده، و سیاست را در حکومتی بزرگ و در سطحی بسیار کلان تحلیل می‏کند، نویسنده مرزبان نامه، راهکارهای خود را برای حکومتی کوچک و محلی که در میان کشمکش رقیبان متعدد گرفتار آمده، ارائه کند و چه بسا ریشه برخی از اختلاف‏نظرهای دو نویسنده نیز به همین مسأله مربوط باشد.

سیاست و سیاستمداری از زبان مرزبان رستم بن شروین

تا اینجا درمورد مؤلف مرزبان نامه و اوضاع زمانه حیات وی بحث شد. اکنون مقدمات لازم برای بررسی این اثر مهیا است. برای این کار ابتدا محتوای متن به همان صورتی که مؤلف اصلی و به تبعیت از او سعدالدین وراوینی، تنظیم نموده است معرفی می‏شود. سپس با شکستن شالوده سازماندهی اثر، مطالبی که از لحاظ سیاسی بیشتر اهمیت دارد (بی‏توجه به ترتیب فصول‏کتاب) دسته‏بندی و موردبحث قرار خواهدگرفت.

معرفی ابواب کتاب

مرزبان نامه کتابی شامل 9 باب است. یک مقدمه و یک مؤخره که تحت عنوان ذیل‏الکتاب از طرف «بازنگار» اثر یعنی سعدالدین وراوینی بدان افزوده شده، همانگونه که مقدمه نیز از طرف وی نگارش یافته است.

در مقدمه کتاب، وراوینی به انگیزه خود از نگارش دوباره مرزبان‏نامه و نیز به ویژگیها و ممیزات اثر اشاره می‏کند و بطور ضمنی میان این اثر و دیگر کتابهای مشابه ـ البته از لحاظ شیوه و سبک نگارش ـ مقایسه‏ای انجام می‏دهد.

باب اول کتاب، به علت و چگونگی تألیف مرزبان‏نامه از طرف نویسنده اصلی اختصاص دارد و داستان مشاجره نویسنده و وزیر را بر سر ضرورت نگارش یا عدم‏نگارش اثر، بطور مفصل ذکر می‏کند که سرانجام با عزل وزیر و دریافت اجازه تألیف کتاب از سوی پادشاه به پایان می‏رسد.

باب دوم مرزبان نامه، حکایت پادشاه نیکبختی است که فرزندان زیادی دارد و هنگام رحلت او به جهان باقی فرا رسیده و او از بروز نزاع و تفرقه و برخورد میان فرزندانش بیمناک است. لذا آنها را گرد بستر مرگ خویش جمع می‏کند و نصایحی را در قالب داستان به آنها گوشزد می‏کند.

در باب سوم از مرزبان نامه، داستان اردشیر شاه و مهران به حکیم نقل می‏شود. در این داستان، دختر اردشیر، از میان خواستگاران متعدد به وصلت با حکیم تن درمی‏دهد که به ظاهر از مال و مکنت دنیا بی‏بهره است اما در واقع از ثروتی سرشار و فناناپذیر (حکمت) برخوردار است.

باب چهارم، به بیان مناقشه و تحدی میان «دیوگاوپای» پادشاه دیوها و اجنه و «فرد دینی» می‏پردازد. دیوگاوپای و یاران او می‏کوشند از طریق جادوگری، مردمان را بفریبند و از اطاعت پروردگار عالمیان بازدارند، اما خداوند، فردی با تقوا را در میان مردم برمی‏انگیزد که راه‏های ابطال جادوگری را به آنها می‏آموزد و کوششهای بدخواهانه دیوها را بی‏نتیجه می‏گذارد. پادشاه دیوها که از ظهور مرد دینی آگاه می‏شود، خود را به مجادله با او مهیا می‏کند اما سرانجام این «فرد دینی» است که از این میدان، ظفرمند و سربلند بیرون می‏آید و مطابق شرطی که با دیوگاوپای پیش از مجادله نهاده بودند، دیوها از میان آدمیان خارج می‏شوند و بازار جادوگری از رواج می‏افتد و دیگر باره آرامش به میان خلق بازمی‏گردد.

در باب پنجم، قصه دو شغال به نامهای دادمه و دادستان روایت می‏شود که هر دو از نزدیکان شیر، پادشاه جنگل، به شمار می‏روند و نزد او ارج و قرب والایی دارند، اما این نزدیکی به دلیل خنده بی‏موردی که دادمه به محض مشاهده عیبی از پادشاه، سر می‏دهد و شیر نیز متوجه خندیدن وی می‏گردد، به کدورت و دوری می‏انجامد و دادمه مدتی به دستور پادشاه محبوس می‏گردد تا اینکه وساطتهای دادستان مؤثر می‏افتد و پادشاه به‏رغم کارشکنی‏های حسودان، دادمه را از زندان آزاد می‏کند.

باب ششم، قصه سگی زیرک نام و بزی فراری است که زروی نامیده می‏شود. زروی که به دلیل شیطنت‏هایش توسط چوپان به دست قصاب سپرده می‏شود از بند قصاب رهایی می‏یابد و به صحرا می‏گریزد. در آنجا با زیرک آشنا می‏شود و چون در او تواناییهای حکمرانی می‏یابد، او را به کسب سلطنت ترغیب می‏کند. سگ اگرچه در ابتدا از این کار پرهیز می‏کند در برابر اصرار زروی، بز فراری، ناچار سر تسلیم فرود می‏آورد.

کبوتری که از شاخه درختی صحبتهای این دو را درمورد پادشاهی می‏شنود، به طمع قرب بیشتر خود را به آنها نزدیک می‏کند و مأموریت می‏یابد در میان دیگر حیوانات به تبلیغ حکومت عادلانه زیرک همت گمارد. سخنان کبوتر در میان حیوانات دیگر رواج پیدا می‏کند و روز به روز بر گروه طرفداران سگ افزوده، و سلطنت او در سایه درایت‏های زروی بنیان نهاده می‏شود.

در باب هفتم، از دو سرزمین پیلان و شیران سخن می‏رود. در این داستان پادشاه فیلها به فکر گسترش قلمرو حکومت خود به محدوده حکومت شیران می‏افتد. اما پادشاه شیران، از این واقعه اطلاع می‏یابد و سفیری برای صلح و دوستی نزد فیلان گسیل می‏دارد، اما از آنجا که باد خیره‏سری در کله پادشاه فیلان افتاده بود، سفیر صلح شیران را رد می‏کند و به سرزمین شیرها، حمله‏ور می‏گردد، ولی شیرها تا پای جان در حمایت از سرزمین خویش می‏کوشند و آخر کار، پادشان پیلان کشته، و لشکرش منهدم می‏گردد.

باب هشتم، قصه شتر و شیر پرهیزگاری است که پادشاه اقلیمی هستند و در اثر ریاضت نفسی که متحمل می‏شوند از عادت گوشتخواری، بریده، راه دوستی و همراهی با حیوانات را پیشه کرده است، اما این پادشاه پرهیزگار، وزیری (خرس) دارد که هوس می‏کند خون شتر بیچاره‏ای را بریزد و گوشت او را بخورد. خرس برای دست یافتن به این هدف، شتر را نسبت به پادشاه بدبین می‏کند و از طرفی نیز نزد شیر از شتر بدگویی می‏کند تا بهانه لازم را برای کشتن او به دست آورد، اما با درایت شیر، این حادثه چهره نمی‏بندد و خود خرس بدخواه گرفتار می‏آید.

باب نهم، به روایت عقاب (که پادشاه پرندگان است) با یک جفت کبک به نامهای آزادچهره و ایرا می‏پردازد. این دو کبک در دامنه سبلان لانه دارند و هر سال که موسم تخم‏گذاری می‏رسد، عقابهایی که در این منطقه به سیر و سیاحت آمده‏اند، تخمهای آنها را می‏بلعند. سالها به این منوال می‏گذرد و دو کبک صاحب بچه نمی‏شوند، آخر سر به دادخواهی، راهی محل استقرار عقابها می‏شوند و چون شکایت خود عرضه می‏دارند، پادشاه پرندگان از آنها دلجویی می‏کند و آزادچهره را به عنوان مشاور نزد خویش نگه می‏دارد.

در ذیل الکتاب یا مؤخره که توسط وراوینی به متن اصلی افزوده شده است، وی بار دیگر کتابهای داستانی رایج در ایران را مدنظر قرار می‏دهد و آنها را به بوستانی تشبیه می‏کند که جز یک میوه ندارد اما مرزبان از همه نوع میوه‏هادر خود پرورانده است. سپس از ربیب‏الدین وزیر اتابکان آذربایجان سپاسگزاری می‏کند و کتابهای موجود در کتابخانه تبریز را که به همت او دایر گردیده است، براساس موضوعی معرفی می‏کند و آرزو می‏کند که ربیب‏الدین در تداوم کارهای خیر، هر چه بیشتر موفقیت و شهرت کسب نماید. در آخر نیز قطعه‏ای از وراوینی موجود است که هنگام تسلیم کتاب به ربیب‏الدین تقدیم شده است.




دیدگاه ها : نظرات
برچسب ها: مرزبان نامه ، مرزبان بن رستم ،
آخرین ویرایش: جمعه 4 شهریور 1390 11:34 ق.ظ